Mon09152014

Back Мэдээ, мэдээлэл Үйл явдлын тойм Нийслэл хүрээний 100 жилийн ойн эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан АЕГ-ын даргын илтгэл

Нийслэл хүрээний 100 жилийн ойн эрдэм шинжилгээний хурал дээр тавьсан АЕГ-ын даргын илтгэл

Илтгэгч : Доктор Д.Өлзийбаатар                              
/АЕГ-ын дарга/

Хутагтын хүрээнээс Нийслэл хүрээ:  ойлголтын
ижилсэл ба зөрүүд нэмэх хоёр санал


Монгол улсын түүхэн дэх хотжилтын түүхийн нэгэн сонирхолтой бөгөөд маргаан мэтгэлцээн дагуулсан, зайлшгүй нэг ойлголтын хүрээнд шийдвэрлэж ном бүтээлдээ тусгах, олон түмэнд таниулах ёстой зангилаа асуудлын нэг нь миний өгүүлэх гэж буй нийслэл хүрээний үүсэл хөгжлийн үе шат, он цагын тухай асуудал юм. Бид нийслэл хүрээний үүслийг 1639 он, нийслэлийн өдрийг жил бүрийн 10 дугаар сарын 29-нд ёслол төгөлдөр тэмдэглэсээр арав гаруй оныг үдэв.
Чухам ингэж огноолох нь ончтой эсэх талаар мэтгэлцдэг мэтгэлцээнд өөрийн санааг хавчуулахаар энэхүү өгүүллийг тэрлэв. Санаа нь юу вэ?
Бүрэн агуулгаар авч үзвэл монголчуудын 800 гаруй жилийн хот суурины түүхийг өгүүлэх, олон зангилаа асуудлыг тайлбарлах, олон таамаг дэвшүүлэх, олон саналтай зөрчилдөх болон нийлэх, өргөн хэмжээний талбарт судалгаа шинжилгээ хийж нэг санал дүгнэлтэд хүрэх ёстой нэгэн сэдэв нь яах аргагүй монголчууд нийсэллэж байсан түүхийн асуудал юм.
Харин энэ өгүүлэлд би 1639 оноос нийслэл хүрээний шав тавигдсан, 10-р сарын 29 бол нийслэлийн өдөр гэдэг ойлголтоос өгсүүлэн саналаа хэлэхээр он цагын хүрээг сонгон хязгаарлав.
Ингэхдээ 3 бүлэг асуудлаар авч үзэв.
1.    Богд Живзундамбын өргөө ордоос Их Хүрээ хүртэлх үе буюу 1639-1778 он
2.    Их хүрээ төвлөрсөн хотын шинжтэй болж эхэлсэн үе буюу 1778-1911 он хүртэлх үе
3.    Их хүрээ Богд Хаант Монгол улсын нийслэл болсон үе буюу 1912 оноос хойшхи үе

Нэгдүгээр бүлэг асуудлын тухайд:

Түүх товч сөхвөл, Монгол Улс тэртээ XIII зуунд дэлхийн нийслэлийг байгуулж байсан ард түмэн. Энэ бол Хархорин хот. 1220 онд эзэн Их Чингис хаан анхлан эхлүүлж үндэслэсэн боловч Өгөдэй хаан 1235 онд байгуулж дуусган улмаар цаашид өргөжин томорч эзэнт гүрний нийслэл болсон. Хархорин хотыг бүр VIII зууны үе буюу Уйгарын Буху хаань үед үүсгэн байгуулжээ хэмээсэн мэдээ ч байдаг. Ямартай ч Хархорин хот 1220-1260 он хүртэл дэлхийн нийслэл байж олон улсын улс төр, эдийн засаг, соёл, худалдаа арилжаа, шашин, оюун ухаан, дипломат харилцааны гол төв болтлоо цэцэглэн хөгжжээ. Гэвч Хубилай хаан эзэнт гүрний нийслэлийг 1260 оноос Бээжинд шилжүүлснээр Хархорин хот нь эзэнт гүрний нийслэлийн байр сууриа алдаж, хөгжил цэцэглэлтийнх нь эрч хүч сааран буурах болсон байна. Юань гүрний үед Хархоринг "Давааны арын муж", "Хархорин муж" хэмээн нэрлэж тэнд хаан ширээ залгамжлах хан хөвгүүдийг суулгаж байв.
Хубилай хаан нийслэлээ өмнө зүг шилжүүлснээс хойш 110 жил болсны хойно Хятад дахь Юань гүрний ноёрхол унаж монголчууд уугуул нутагтаа эргэн ирсний дараа буюу   1380 онд Хятадын Мин улсын Му-Ин жанжнаар удирдуулсан 200.000 цэргийн хүч монголд довтлон ирж Хархорин хотыг анх түрүү эвдлэн сүйтгэжээ.Үүний дараа 1410 онд дахин түймэрдэн шатааж, сүйтгэснээр Хархорин хот бараг үгүй болсон байна. Ингэснээр Монгол улс нь өөрийн гэх төвлөрсөн нийслэл хотгүй болжээ.

Түүхэн баримт
Бас Монгол оронд урьд ирж суусан уран дархчууд ба тариачдын суурь тосгонууд устаж үгүй болохын хамт Нанхиадын Мин улс өөрийн төрөлх нутагтаа эгэж буцсан монголчуудыг нэгэн амьсгалаар бүрмөсөн дарсугай хэмээн удаа дараа явуулсан түрэмгийллийн чанартай харгис дайн нь Монголын төрийн энх тайвныг алдагдуулах, ард түмний аж байдалд маш ихээхэн хор хөнөөлийг учруулжээ.
Түүхийн кабинет дахь хятадаас монголчилсон "Мин ши" бичгийн орчуулгаас үзвээс, "Юн ло-гийн үед жанжин Бүн шин-гээр даргалуулсан 200 мянган цэргийг Цагаан хэрэм давуулан илгээж байлдснаар Монголын тэргүүлэгч Саначу Найрах нарыг ялж 200 мянга гаруй монгол хүмүүсийг олзлон дагуулж"тэдгээрийн эд агуурс зэргийг цөлбен хурааж эгэхүйд адуу мал, тэрэг хөсгийн зүйл хоёр зуун илүү газар үргэлжлэн байв" хэмээсэн ба бас үүний дараагаар их жанжин Лань шүй 150 мянган цэргийг авч Монголын үлдэгдлийг хядахаар Бүгэр (Буйр-Ж.Г) нуурын дэргэд Монголын хаан Төгстөмөрийн цэргийг сүрхий дарж эрэгтэй, эмэгтэй 70 мянга гаруй хүмүүсийг 100 мянга илүү мал сүргийн хамтаар олзолж цэргийн зэвсгийн зүйлийг галдаж эгэв. Бас Юн ло хааны Монголд довтолж байлдсан цэрэг "Онон голын газраа Монголын хаан Буянширийн цэргийг ихэд дарж агсан" хэмээжээ. Энэхүү хэдэн үеийн дайн нь тэр цагийн Монголын ардын аж ахуйтанд хорлолыг хүргээд зогссонгүй, харин ч Монголын эх орон юугаан хамгаалах зэвсэгт хүчнийг доройтуулж, Монголын төрийг бүрэн сарниулахад түлхэц болжээ хэмээвээс зохимуй. Учир иймээс Монголын дотор дээрэм хулгайн явдал түгээмэл ихээр дэлгэрээд яван явсаар чухамхүү эрхэлсэн ажил мэт болжээ.
Л.Дэндэв Дундад үеийн Монголын түүх УБ.2008  т.45

Үүнээс хойш монголчууд төвлөрсөн нийслэл хоттой болсонгүй бөгөөд энэ нь ХIҮ зууны II хагасаас ХҮII зуун хүртэл монголчууд гадаадын өдөөн хатгалаг, дотоодын хямралаас үүдэн энд тэнд тархан бутарч хот балгад барих завсар чөлөөгүй болсон нөгөө талаар дахин нэг газар төвлөрөн хот суурин байгуулан суурьшвал харийн довтолгооны үед ихээхэн хохирол амсаж, хүн ам олноор хөнөөгдөж, улс орон сэхэхэд хэцүү болно гэсэн үүднээс язгууртнууд албат харъяатынхаа хамт нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэн аж төрж, газар тариалан, хот суурин бий болгохоос аль болох зайлсхийх болсонтой холбоотой юм.

Түүхэн баримт
Манай тулгуур бичгүүдэд дундад үеийн монгалчууд тэгж олон бөөм  өрхөөр нийлж нүүдэг болов хэмээсэн байна. Энэ нь цаг үргэлжид болж агсан дайн дажны улмаас тийнхүу бөөм буудал буюу хороо болон нүүжээ. Эл бөөм буудал буюу хороо нь эртний Монголын хүрээнээс ялгагдах таг нь юу буй хэмээвээс урьд мэт ойрын ураг садны хүмүүс заавал нийлж суух бус ажгуу. Ийм нуүдэл болбоос нүүдлийн мал аж ахуйтан болох монголчуудад ашигтай сайн хэрэг бус байжээ. Учир иймээс тэд нарын гол хүсэл нь хороогоор нүүдэллэхээс зогсож, цөевтөр хэсэг айлаар нүүдэллэхийг эрмэлзэх болов.
Л.Дэндэв Дундад үеийн Монголын түүх УБ.2008  т.45

Гэвч Монголын сүүлчийн хаан Лигдэн (1592-1634) Өмнөд Монголд Цахараар төвлөрсөн нэгдмэл улс байгуулахыг эрмэлзэж найман отог Цахар түмнээ зүүн, төв, баруун хэмээн хувааж Авга хар ууланд “Очирт Цагаан хот” байгуулан төрийн нийслэл болгохыг эрмэлзэж байсан байдаг. Лигдэн хааны төвлөрсөн нийслэл бий болгохыг оролдсон энэ оролдлого тухайн үедээ чухалтай байсан хэдий ч амжилт олоогүй юм.
Харин ХҮ1 зууны II хагасаас эхлэн монгол оронд шарын шашин нэвтрэх болж үүнд ард түмэн сүсэглэх болсноор Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлжээ.Үүнийг зарим нөлөө бүхий хан, ноёдууд дэмжих болсон байна.Тухайлбал, Түмэдийн Алтан хан, Хутагтай сэцэн хунтайж болон Автай сайн хан нар ихээхэн дэмжиж байв. Ингэснээр монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж анхлан Автай сайн хан 1577 онд Далай лам Содномжамцтай уулзан Халхад шарын шашин дэлгэрүүлэх талаар хэлэлцэн тохирч түүнээс Очирбат Түшээт хан цолоор шагнуулан, улмаар 1586 оны гал нохой жилийн зуны дунд сарын арван тавны өдөр Эрдэнэзуу хийдийг хуучин Хархорин хотын туурин дээр барьж байгуулжээ.Ингэснээр хурал номын газар бий болж Эрдэнэзуу хийдийг тойрон ард олон төвлөрөх хандлагатай болов.
1639 оны шарагчин туулай жил Халхын Түшээт хан Гомбодорж өөрийн хүү Занабазарыг Монголын бурхан шашны тэргүүнээр өргөмжилж түүнд зориулан өргөө орд барьж өгөв.

Түүхэн баримт
Богд Жавзандамбын гэгээнтнийг таван сүүдэртэй байхад Халхын газрын долоон хошуу халхчууд бүгдээрээ анхлан залж, Ширээт цагаан нуур хэмээх газар Гэгээн цол өргөөд, Шар бөсийн хот өргөж, ширээнд суулгаж эрхэмлэн дагав.
“Жавзандамбын анхны төрлийн нэр оршвай”,
МҮНС, гар бичмэлийн сан, жинхэнэ эх, гар бичмэл, т.6

Энэ үеэс эхлэн тэрхүү ордыг ард түмэн Богдын өргөө хэмээн нэрийдэх болсон ба Шар бөсийн хэмээн нэрийдэх нь шар бөсөөр бүрсэн гэрүүд барьж өгсөнтэй холбоотойгоор тийнхүү нэрлэх болжээ. Энэхүү өргөө нь хот айлын хэлбэртэй, монгол гэрийн хэв шинжит тооно, унь, хана, хаалга бүхий монгол уран барилгын өвөрмөц хэлбэрээр урлан бүтээсэн том сүм өргөө, түүнийг тойрсон гэр хэлбэртэй жижиг дуганууд, суварга, гэр тэргүүтнээс бүрдэж байжээ . Өндөр гэгээн Занабазарын Монголын бурхны шашны тэргүүн Анхдугаар Богдод өргөмжлөхөд Түшээт ханаас 108 идэр эр буюу өрхийг шавь болгон өгснөөр Богдын шавь буюу их шавийн үүсвэр тавигджээ. Гэвч Өргөө нь тэр даруйдаа шашны төв болж хараахан чадаагүй бөгөөд зөвхөн Гэгээний орд, гэр өргөөний чанартай байж Богдын өргөө хэмээн нэрийдэж байснаа 1650 онд Богдод Живзундамба хутагт хэмээх цолыг хайрлах болсноос хойш Богдын өргөөг Хутагтын өргөө хэмээн нэрийдэх болжээ.
Хутагтын өргөөг бэхжүүлэхэд Анхдугаар Богд Живзундамба ихээхэн анхаарал тавьж байсан ба тухайлбал, 1651 оны цагаагчин туулай жил Өргөөний дэргэд Андуу нарын, Жасын, Сангайн, Зоогойн, Ноёны, Дархан эмчийн, Өрлөгүүдийн хэмээх тогтмол хурал мөргөлийн долоон хэсгийг байгуулж түүнээ аймаг хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Их хүрээний аймгуудын үүсэл болжээ. Улмаар эдгээр долоон аймаг дээр нэмж 1730-1793 онд, 1813-1903 онуудад нийт 30 аймгуудыг байгуулсан байна.
Мөн Хутагтын өргөөг Хүрээ болгон өргөжүүлж, түүний төвлөрөлтөд ихээхэн анхаарч байсны нэг баримт нь XI жарны хөх морин жил буюу 1654 онд Анхдугаар Богд өөрийн биеэр залран адисласан газар буюу Хэнтий ханы өвөр болох одоогийн Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт орших Сарьдагийн хийдийг барьж байгуулсан явдал юм.Уг хийдийг барьж байгуулах ажил 1686 онд дууссан ба Далай ламын зарлигаар "Рибогэжэйлин" хэмээн нэрлэжээ.

Түүхэн баримт
“Эеэр засагчийн 11-р он хөх морин жил (1654) Богд Жибзундамбын гэгээнтэн Халхын газарт Хэнтий уулын өвөрт шарын шажныг бадруулах Ривогэжай-ганданшаддублин хэмээх Номын Их Хүрээ байгуулав5 " гэсэн байдаг.
“Жавзандамбын анхны төрлийн нэр оршвай”,
МҮНС, гар бичмэлийн сан, жинхэнэ эх, гар бичмэл, т.9

Үүнийг тойрон ард олон төвлөрөх хандлага ажиглагдаж байсан нь хотжих хөгжлийн нэг цухас онцлог үе байжээ хэмээн үзэж болох юм. Гэвч энэ хийдийг Галданбошигтын цэрэг 1688 онд шатаан түймэрдэж сүйтгэснээр энэ хийд нь  томоохон хүрээний хийдийн үүргийг гүйцэтгэж чадаагүйн дээр үүнээс хойш дахин сэргэл аваагүй юм.

Түүхэн баримт
Энэ үед Энх амгалан хааны томилсон эрхэлсэн сайд Арнайн бие хүрэлцэн ирээд Чахундорж, Жибзундамба лугаа уулзаж "та нар ямар санаатай ийнхүү харуулд орж суув. Хаана нутаглая хэмээн санамуй" гаж тулган шаардахуйд Түшээт хан нараас "Өөлдөд дарагдаж харуулд дагаар ирэв. Буруулан ирэхдээ албат малаа алдаж сүйдэв. Тэнхрүүлэх ажаамуу. Энэ удаа биднийг дагалдаж ирсэн тайж гуч илүү, лам нар зургаан зуу  илүү, албат хоёр түм орчим бөгөөд нутагт хоцорсон ардууд маш үлэмж" хэмээсэнд Манжаас хүссэн ёсоор дагаар оруулж болмуй хэмээгээд ядуу ард бүрт будаа мал, бөс тэргүүтэн чухал хэрэгслуүдийг түгээж олгов.
Л.Дэндэв.Дундад үеийн Монголын түүх. УБ.2008  т.145

Харин дараа нь Хутагтын Өргөө 1691-1696 он болтол Долоннуурт (үнэндээ Галдангаас зугатаж манжийн хааны ивээл дор түр орогносон газар гэж болох Д.Ө) төвлөж байгаад 1696 онд  Халх нутгийн төв Хангайн нурууны ар бэл Цэцэрлэгийн Эрдэнэтолгой хэмээх газар Өндөр гэгээн "Батцагаан" хэмээх Цогчин хурлын дуганыг байгуулж 1706 оноос хурал номын ажил нь эхэлжээ. Энэхүү Хутагтын өргөө нь нийт 12 аймагтай болсноор олон лам нар суудаг өргөл мөргөлийн төв болж, үүнийг тойрон ард түмэн ихэд төвлөрөх болсноор монгол дахь шарын шашны төв болсон Эрдэнэзуугаас ч давах болсон байна.Чухам энэ л үеэс эхлэн Хутагтын өргөө нь Их Хүрээ хэмээн нэрлэгдэх болжээ.
Гэвч Их Хүрээ нь анхнаасаа нүүдлийн байдалтай байсан нь түүний хотжин төвлөрөх хөгжилд ихээхэн саад учруулж байв. Хутагтын Өргөө нь 1639-1855 он хүртэл нийт 28 удаа нутаг сэлгэн нүүсэн гэдгийг эрдэмтэн Л.Дүгэрсүрэн, С.Пүрэвжав, С.Ичинноров, О.Пүрэв, Ш.Шагдар, О.Сүхбаатар нар бичсэнээс гадна нүүдэллэн бууж байсан газруудыг тогтоосон байна. Их хүрээ нь ингэж олонтаа нүүх болсныг судлаач эрдэмтэд олон янзаар тайлбарладаг. Тухайлбал,
1-рт, Нэг газар удаан оршин суудаггүй, үргэлж шинэ соргог газар нутаг хайн нутаглаж ирсэн нүүдэлчин монголчуудын уламжлалт зан заншил, аж төрөх ёстой холбоотой.
2-рт, Лам нар зарим үед уг байрласан газар өлзийгүй болов хэмээн зурхайч нарын өлзийтэй гэж сонгосон өөр газар Их Хүрээг нүүлгэдэг буюу Их Хүрээнийхэн нэг газар удаад хөрс шороо нь үхширч, өвс ногоо ургахаа байгаад муу чигтэй болов хэмээн нүүдэг.

Түүхэн баримт
“....Арван жил болоод газар орон цөм хуучирч ариунгүй, шороо ус хүнд асар зохихгүй болов. Хутагт нас залуу, Хутагтын биеийг сувилах нъ маш чухал бөгөөд ойр тойрон газрын мод цөм түлж бараад, олон лам нарын аж төрөхөд мөн тусгүйн тул өөр нэгэн сайн ариун газрыг үзээд Хүрээг хуучин ёсоор шилжүүлэн суулгавал болох ажаамуу”.
Монгол журганд өргөсөн бичиг
МҮТА.М.1.Д.1.хн332.х.7-8

3-рт, Их Хүрээнийхэн хятадын мөлжимтгий пүүсний өр ширэнд баригдахдаа тэднийг битүүгээр хохируулж гэнэт нүүдэг. Хятад пүүсийнхэн арга буюу ашгийг бодохдоо шавар байшингаа орхин нүүж дахиад л барьдаг байсан тул Бээжинд олон удаа гомдол заалдсаар нүүлгэхээ зогсоосон хэмээн тайлбарладаг. (Гэвч энэхүү Бээжин рүү удаа дараалан гомдол мэдүүлсэн тухай архивын баримт олдохгүй байна.)
4-рт, Халх-Ойрадын хямрал, Галданбошигтын довтолгоон зэрэг тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн байдлын нөлөө зэргээс Хутагтын өргөө байнгын нүүдлийн шинжтэй байв.
Хүрээний нүүдлийн талаархи эдгээр дүгнэлт, саналууд  маргаангүй үнэнд нийцнэ. Сэрүүн сэлбийн дэнж Хүн чулууны хонхорт 1778 оноос хойш суурьшиснаар дахиж буйр сэлбэн нүүсэнгүй.

Түүхэн баримт
“Тэнгэрийн Тэтгэсний 43-р он, шар нохой жил (1778) Их хүрээг Хүй-мандлаас нүүлгэж Шашныг бадруулагч (Дамбадаржаалан Д.Ө) хийдийн ойр Туул голын хойт талд байгуулав, энд 61 жил болов. 
“Жавзандамбын анхны төрлийн нэр оршвай”, МҮНС,
гар бичмэлийн сан, жинхэнэ гар бичмэл,т.52 

Гэхдээ энд суурьшсанаас хойш 1855 он хүртэл одоогийн Улаанбаатарын нутагт ойр ойрхон хэд хэдэн удаа нүүж буусан мэдээ байдаг. Гэхдээ гол төлөв лам нарын гэр хашаа нүүж байснаас бус сүм дуганууд хуучин газартаа үлдэж очиж буусан газар шинээр дуган сүмүүд босч байв.
Харин чухам яагаад одоогийн Улаанбаатар хотын оршиж байгаа энэ нутагт эгнэгт төвлөрөн суурьших болсон нь эрхгүй анхаарал татна. Энд Богд нарын зүүд зөн, газар орны лус савдагийн ивээл авшигаас гадна өөр нэн чухал учир бийг онцлон дурьдах хэрэгтэй болов уу. Хүрээ суурьшисан газар нь оросоос хятадад хийх худалдааны их замын гол шугамын дунд байрлаж байснаар энэ нь тайлбарлагдах юм. Өөрөөр хэлбэл худалдааны их зам дагуу төвлөрөн суух болсон суурин иргэншил нь хотжих үйл явцыг нөхцөлдүүлж тэр нь бүхнийг даллан дуудагч болсонтой шууд холбогдоно. 
Удаах нэгэн шалтгаан нь Их Хүрээ нь 1765 онд байгуулагдсан Дамбадаржаалин хийдийг түшиглэн буухыг эрмэлзсэнээс гадна төвлөрөл ихэссэнтэй холбогдон нүүж суухад зардал их болж энэ нь ард олонд хүнд хүчир дарамт болж хувирсан тул хүрээг олонтаа нүүж буухад олноороо дургүйцэх болсонтой холбоотой бололтой.

Түүхэн баримт
“Тэнгэрийн тэтгэсний 42 оны зуны дунд сар буюу 1777 онд Хүрээ Хүй Мандалаас Сэлбэд нүүхэд нийт шавь нарт оногдуулан зарласан сэвэг цай 3389, тэмээ 20475, түүнээс 1115 нь хомтой, үхэр 178336 түүнээс 1050 нь эмээл ширдэг, аргамжтай, ачигч хүн 990 тус бүр сарын хүнстэй, модоч дархан 30, төмрийн дархан 15 тус бүр 2 сарын хүнстэй багаж хэрэгсэлтэй”. .
Дүгэрсүрэн Л.Улаанбаатар хотын түүхээс.1956., т,14
Их хүрээ нэг дор суурьшин төвлөрч өргөжсөнөөр түүний хөгжлийн шинэ үе эхэлсэн юм.
Энэ үеийг товч дүгнэвэл Хутагтын өргөө нь Их хүрээ болон өргөжиж түүнийг тойрсон сүсэгтэн олны төвлөрөл буй болж улмаар нүүдлийн өргөөнөөс суурьшсан хүрээ хот болохын эхлэл үе байжээ.
Хоёрдугаар бүлэг асуудлын тухайд:
Одоо хэр өргөн олны дотор 1778 онд Хан уулын ар, Хатан туулын хөвөө, сэрүүн сэлбийн дэнжид Их хүрээ, Нийслэл хүрээ, Улаанбаатарын шав тавигджээ гэх ойлголт амь бөхтэй байсаар байна. Ингэхдээ Автай сайн ханы өргөөнд гал голомт оршсон гэдэг утгаар тайлбар, нотолгоо хийсээр буйг бид мэдсээр маргасаар л. Шаваа хаана тавив, хэн тавив, баримт юу байна гэхээр архивын сан хөмрөгөөс олдохгүй байна. Харин байгаа баримт юу өгүүлж байна.Их Хүрээ ийнхүү суурьшиж эхэлсэн нь түүний цаашдын өсөлт хөгжилтөнд ихээхэн нөлөөлж хотын шинж чанарыг олох болсон байна. Ингэж хөгжихөд худалдаа зах зээлийн харилцаа шийдвэрлэх түлхэц үзүүлжээ. Учир нь Их Хүрээ Орос-Монгол-Хятадын худалдаа харилцааны их замын дагуу суурьшсан нь улмаар хот болон хөгжихөд их нөлөө үзүүлснийг дээр чухалчлан дурдсан.
Худалдаа харилцаа өргөжин хөгжихийн сацуу язгууртнуудын орд өргөө, дуган сүм, орон барилгыг суурьшилтай барьж, дэлгүүр, пүүс, гар урлал, дархны газар зэрэг барилгуудыг шинээр барьж эхэлснээс гадна худалдаачид, олон төрлийн гар урчууд, мөргөлчид цуглардаг болжээ. Өөрөөр хэлбэл, Их Хүрээ нь XYIII зууны эцсээс XX зууны эхэн хүртэл 100 гаруй жилийн дотор шашин мөргөл, худалдаа, гар урлал, иргэний хорооллуудаас бүрдсэн суурьшилтай хот болон өргөжив. Улмаар байнга амьдардаг хүмүүс нь ажил хөдөлмөрийнхөө хуваариар ялгарч, Их Хүрээ нь Зүүн хүрээ, Гандан , Баруун Зүүн дамнуурчин, Хороо харчуул, Маймаа хот, Консулын дэнж зэрэг үндсэн хэсэгт хуваагдахаас гадна XX зууны эх гэхэд том жижиг 100 гаруй сүм дуган, гадаад дотоодын 360 гаруй гар урлалын газар, 600 шахам пүүс, дэлгүүр, 10 орчим зах зээл, хэд хэдэн томоохон гудамжтай болсон байна .
Ийнхүү Их Хүрээ нь хотын шинж чанараа олж эхэлсэн ч төр улсын хэмжээнд шийдвэрлэх үүрэгтэй хот болж чадсангүй. Учир нь энэ үед монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсын захиргаанд орчихсон үе байсан тул Монголчуудад өөрийн гэсэн нийслэлтэй байх боломж  байсангүй. Монгол улсад холбогдох хамаг хэргийг Бээжингээс шууд удирдаж түүнийг нь Улиастайд суух манж амбан, Ховдод суух хэрэг шийтгэгч сайд, Хүрээнд суух хэрэг шийтгэгч сайдын яам гардан хэрэгжүүлж байлаа.
XYIII зууны эхээр Манжийн түрэмгийлэгчид Монгол дахь ноёрхлоо бэхжүүлэхийн тулд цэрэг стратегийн чухал ач холбогдолтой хэд хэдэн суурин хотыг байгуулсан юм.Тухайлбал: 1732 онд Улиастайд “Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин”  сайдын газрыг бий болгосон бол 1755 онд Зүүнгарын хаант улсыг эзэлж авсныхаа дараахан 1762 онд Ховдын хязгаар хэмээх засаг захиргааны нэгэн нэгжийг эмхлэн байгуулжээ. Манжийн хааны зарлигаар олгогдсон Ховдын сайдыг албан ёсоор “Зарлигаар зарсан Ховдод сууж хэрэг шийтгэх сайд” гэж нэрлэнэ.Ховдын манж сайд өнөөгийн Ховд хотод төвлөн сууж төрийн хэргийг удирдан явуулдаг байв.       Дээрхи Улиастай хотод сууж байсан манж жанжны газар бол Манж Чин улсаас ар монголд байгуулагдсан Манжийн цэрэг захиргааны газруудын хамгийн том эрх бүхий  газар нь байсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн Улиастай Халх монголын төв болжээ. Халхын засаг захиргааны төв монголын баруун хойд талын алс нутагт орших болсон нь нэг талаас цэрэг дайны холбогдолтой боловч нөгөө талаас Манжийн төрийн Монголын газар нутгийг бүрэн хяналтандаа байлгах бодлогын илрэл байв.

Түүхэн баримт
Бээжин хотод Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам гэдэг нэртэй Монгол Журган гэдэг томоохон газар байгуулагдсан байна. Энэхүү Монгол Журган бол Гадаад Монголын хэргийг ерөнхийлөн шийтгэж, хүнд ноцтой хэрэг бүхнийг таслан шийтгэх эрхтэй. 
Г.Навааннамжилын бүтээлийн дээжис УБ.2011он. т446

Хэдийн улиастайн амбаны газар нь эхэн үедээ буюу цэрэг дайны цагт Монгол дахь Манжийн тэргүүлэх үүрэгтэй газар байсан боловч хожим Их Хүрээнд Манжийн төрийн “хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын яам”  байгуулсанаар байр сууриа алдах тал ажиглагдах болжээ. Түүнчлэн Их Хүрээнд Богд Жавзандамба болон 1723 онд байгуулагдсан Эрдэнэ Шанзудба байрлаж байсан тул шашны үндсэн төв болохын сацуу Оростой холбогдох хэргийг хүрээ сайдын яам хамаарах болсноор Их Хүрээ нь худалдаа, эдийн засаг, шашны мөргөлийн гол төв нь болж эхэлсэн нь  хожимоо улсын Нийслэл болон хүрээгээ тэлэн өргөжихөд нь ихээхэн нөлөөлсөн нь дамжиггүй.
Их хүрээнд сууршиснаас хойш монголын 5,6,7,8-р Богдууд оршин амьдарч тэд бүгд энэ газраа, энэ хүрээнээ дүрст лагшингаа хураасан билээ. 1800-аад оны 2-р хагасаас Их Хүрээ үнэндээ түвдийн Лхастай шашин мөргөлийнхөө зэрэг зиндаа, цар хүрээгээрээ эн тэнцүү болж ирэв. Их Хүрээ нь энэ үед томоохон бүлэг хэсэгт хуваагдсан, хот байгууллагын хувьд ч өөрийн уламжлал хэв шинжийг агуулсан, нүүдэлчдийн өөрсдийн онцлог амьралаас урган гарсан өвөрмөц суурин хот болон хувирчээ. Их Хүрээний нэг бүлэг хэсгийг шашны байгууллагын амьдралаас урган гарсан үндсэн байгууллагууд Их Хүрээ, Гандан хоёр газарт төвлөн түүнээс салбарлан бий болсон сүм дуган дацан аймаг жасаанууд бүрдүүлж байв. Энэ нь их хүрээний төв дундах Богдын шар ордоос төвлөн эхлэнэ.
Богдын ордныг тойрон Шүтээний, Дондовлин, Чойхорлон, Дашдандарлин, Эрхэм тойны, Вангай, Эх дагины гэх мэт 30 аймаг оршин тус тусын эдлэв ёсыг даган эрхлэн байв. 1810 оны үест их хүрээнд 13000 гаруй лам байсан бол 1919 оны байдлаар 20000 гаруйд хүрч өсчээ.
Их Хүрээний нөгөө нэг бүлэг хэсгийг харчуулын хэсэг бүрдүүлнэ. Эдгээр нь Зүүн хороо, Баруун хороо Түвэдийн хороо гэх хэсэгт хуваагдана. Тухайлбал Зүүн хороог зүүн хоёр аймгаас ирэгсэд бүрдүүлж Амбан ханы хороо, У вангийн  хороо, Сүжигт вангийн хороо хэмээн хуваагддаг буюу баруун хороог баруун аймгаас ирэгсэд бүрдүүлж Түшээт ханы өрөө, Дайчин вангийн хороо, Сайн ноёны хороо, Засагт ханы хороо, Түвэдийн хороо гэх мэт хэсэгт хуваагдан нэрлэгдсэн байв.
Их Хүрээний гуравдах бүлэг хэсгийг хятадын харъяат ба худалдаачид суух баруун, зүүн дамнуурчин, Маймаа хот бүрдүүлнэ. Маймаа (Амгаланбаатар) хотод 1892 онд 5000 гаруй хүн ам байснаас 2000 орчим нь хятадын харьяат хүмүүс байв. Баруун Зүүн дамнуурчныг хүрээний 72 дамнуурчин пүүс ч гэж нэрийдэж байсан бөгөөд сонирхуулахад анх Маймаа хотын газар 12 майхантай хятад худалдаачид ирж суурьшин 72 хятад хүн нь бараагаа дамнан хүрээнд ирж худалдаа хийн ашиг орлогоо нэмсээр 72 томоохон пүүс болсон учраас тийн нэрлэгдсэн гэгддэг.
Их Хүрээний дөрөв дэхь бүлэг хэсгийг Оросууд суух зүүн дэнж буюу консулын  газар хэмээх хэсэг бүрдүүлнэ.
1900 оны үед Их Хүрээнд хятад 4000, Орос 3000 ( энд америк, германууд гэх мэт цагаан арьстнууд орно) хүн сууж байсан гэх баримт буй. 
М.И Прежвельскийн (1870 оны байдлаар) тодорхойлж тооцоолсныг үндэслэн энэ үед Их Хүрээний хүн ам 60000-д хүрсэн хэмээн 1910-аад онд Москвагийн худалдааны экспедиц тооцоолсон баримт байдаг.

Түүхэн баримт:
Халх Монголын хот суурин газрын дээд суурийг эзлэж гадаад додоодын улс овгийн хүн хуралдан цугларч худалдаа арилжаа үйлдвэр барилга зэргийн зүйл бүрээр алсын хөгжил дэвшилд нөлөөлсөн ...зэрэг Монголын арл түмний аж амьдрал ашиг шимийг даллан нэмэгдүүлж байсан газар мөн.
Г.Навааннамжил. Автономитын үеийн гадаад
Монгол улсын түүх.Улаанбаатар 2011.т.200

Энэ үеийг товч дүгнэвэл, өгүүлэн буй үе бол Их Хүрээний хүн ам олширч, зах зээл төрөлжин, хүн амын анги давхраа, нийгмийн байдал, хөдөлмөр эрхлэлтийг илэрхийлсэн шинэ шинэ хороолол бий болж, түүнчлэн бусад улсын пүүс, дэлгүүр, бусад үйлчилгээний газрууд бий болон өргөжсөөр Их Хүрээ нь хотын шинж чанараа олж эхлэн зөвхөн шашин мөргөлийн төв газраас хальж эдийн засаг, худалдааны суурин хот болж зарим талаараа улс төрийн асуудлыг шийдвэрлэх болсон байна. Энэ үед Улиастайд сууж байсан  Манж амбаны газар Манжийн түрэмгийлэгчдийн улс төрийн төв нь болж байсан хэдий ч Их Хүрээ нь аажимдаа улс төр, эдийн засаг, худалдаа, соёл шашны гол төв болж эхэлсэн байна. Гэвч шийдвэрлэх нөлөөтэй байж нийслэлийн статустай  байж чадаагүй юм. Учир нь ХVIII-ХХ зууны эхэн үе бол Монгол орон манжийн эрхшээлд байсан учир өөрийн гэсэн нийслэл хоттой байх боломж байсангүй. Энэ үеийн нийслэл нь Манжийн төр эрхшээсэн Бээжин хот байсан бөгөөд Монголын хамаг хэргийг тэнд эрхлэн шийдэж байв. 
Гуравдугаар бүлэг асуудлын тухайд:
XX зууны эхэн гэхэд Их Хүрээ нь зөвхөн шарын шашны төв төдийгүй улс төр, эдийн засаг, засаг захиргаа, худалдаа харилцааны том зангилаа болж жинхэнэ суурьшмал хот болон хувирсан бөгөөд хүн ам нь олширч, худалдаа үйлдвэр хөгжин, зохион байгуулалтын хувьд ихээхэн бэхжив.
Монголчууд Манжийн ноёрхлыг унагаж 1911 оны 12 сарын 29-нд Их Хүрээнд YIII Богд Жибзундамбыг шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт хаанаар өргөмжлөн тусгаар тогтнолоо тунхаглажээ.
Монгол улс тусгаар тогтносон улс болсны тул Нийслэл хоттой байх зүй ёсны шаардлага тулгарав. Ингээд Монголын шашин, улс төр, эдийн засгийн гол төв болсон Их Хүрээг Нийслэл Хүрээ болгосон байна.

Түүхэн баримт
“Өргөн илгээх бичиг, Дотоод Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамны бичиг, Сангийн Хамаг Хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч Яамнаа өргөн илгээв. Явуулах учир, Энэ өвлийн сүүл сарын хоринд манай Дотоод Яамнаас хуудас хавчуулж айлтгасан нь, Богд эзэн гэгээнээр толилохыг гуйх учир, Боолчууд мэхийн хянаваас, Их Хүрээ болвоос манай Монгол Улсын Эзэн Богд хааны гэгээн залран бүгдээр бараалхан ирэх чухамхүү үндэс охь манлай газар мөн. Олон улсын хаадын суугаа хотыг цөм Нийслэл хэмээх нэр өргөмжлөх ёсон бүхийн тулд, үүнээс урагш элдэв албаны бичиг зэрэгт Нийслэл Хүрээ хэмээн явуулваас нийлэлцэх, үл нийлэлцэх явдлыг хуудас хавчуулан хичээнгүйлэн айлтгав. Зарлигийг гуймуй хэмээн айлтгасанд мөнхүү өдөр хүлээн авсан уг хавчуулсан хуудсанд улаан  бийрээр цохсон Зарлиг гуйсан ёсоор болгогтун хэмээснийг хичээнгүйлэн дагаж үүнийг Сангийн зэрэг дөрвөн яамнаа мэдтүгэй хэмээн явуулсугай. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний тэргүүн он өвлийн сүүл сарын хорин хоёр”  хэмээжээ.
МУҮТА, ХА-3. Д-1. ХН-3. Х-79а-80

Энэхүү өдрийг аргын тоололд шилжүүлвэл 1912 оны 02 сарын 09-ний өдөр болж байна. Тус өдрөөс эхлэн тусгаар тогтносон Монгол Улс анх удаа улс төрийн төвөө Нийслэл хэмээн нэрийдэж Нийслэл хоттой болжээ.
Тус өдрөөс эхлэн Нийслэл Хүрээ нь тусгаар бие даасан улсын Нийслэл хэмээн нэрлэгдэн явсаар 1924 оны 11 сарын 26-ны Улсын Анхдугаар их хурлаас нэрийг өөрчлөн Улаанбаатар хэмээн нэрлэх болсон байна.

Түүхэн баримт
“Монгол Улсын арван дөрөвдүгээр он арван сарын гучин бөгөөд аргын улирлын арван нэгэн сарын хорин зургааны өдөр хуралдсан БНМАУ-ын Анхдугаар их хурлын арван дөрөвдүгээр тогтоол....Хоёрдугаар зүйл, Дээр дурьдсан ёсоор нийслэл хотын нэрийг Улаанбаатар хот хэмээн нэрлэж нийтээр журамлан дагаж явуулахаар тогтов” хэмээсэн байна.
МУҮТА, Х-11. Д-1. ХН-1. Х-74-75

Ингэснээр Нийслэл Хүрээ Улаанбаатар хот хэмээн нэрлэгдэх болж тусгай нэгэн засаг захиргааны үндсэн нэгж болон өөрийн хууль дүрэм, захиргааг эмхэмтгэн байгуулж цаашид өргөжин хөгжсөөр өнөөгийнхөө хөгжлийн түвшинд хүрсэн түүхтэй юм.
Энэ үеийг товч дүгнэвэл, XX зууны эх гэхэд Их Хүрээ нь нэгэнт Монгол дахь тэргүүлэх зэргийн  төвлөрсөн том хотын хэв шинжээ бүрэн олсны хувьд тусгаар улсын нийслэл хот болон өргөжиж нийт монголчуудын бие даасан байдлын илэрхийлэл, тусгаар оршихын бэлгэдэл болон цаашид мандан бадрах хөгжлийнхөө шанг татсан үе байв.



Санал болгоход:
1.    Хутагтын өргөө нь Их хүрээ улмаар улсын Нийслэл хүрээ болтлоо өргөжин тэлж түмэн олныхоо түших тулгуур, төр улсынхаа гал голомт болон мандан бадарсан гэдэг санал дүгнэлттэй нэгдмэл байна. Гэхдээ түүх бичлэгт түүний хөгжлийн үе шатыг нарийвчлан тогтоож өгөх шаардлагатай байна.
Яг үнэндээ бол Хутагтын өргөө нь Эрдэнэзуу хийдээс салгаж Занабазарын бие даасан үйл ажиллагаанд зориулан босгосон шашин мөргөлийн угшилтай орд өргөө билээ. Өндөр гэгээн Занабазар ч монголын шашны тэргүүн л байсан болохоос төрийн хэргийг оройлон удирдагч байгаагүй. Энэ хоёр утгаар нь аваад үзвэл өнөөгийн Улаанбаатар хотын шав Өвөрхангай Бүрд сумын Ширээт цагаан нуур хавьд анх тавигдсан гэж шууд нотлоход учир зүйн хувьд эргэлзээтэй. Харин Хутагтын өргөө энд анх буурь хатгасан тэгээд тийм тийм газарт сэлгэн нүүсэн гэж онож тогтооход үйлдэл нь ойлгомжтой. Ялангуяа гадны судлаач, эрдэмтэд нийслэлийн шав тэнд тавигдсан гэхээр л гайхшраад байдаг. Хариуд нь бид монголчуудын нүүдлийн уламжлал, байгаль  хамгааллын бодлого, улс төрийн нөхцөл байдлаас гэсэн уламжлалт хариугаа барьдаг.
Харин буурь сэлгэн нүүх явцдаа хэдий үеэс нь төвлөрөл ихсэв, хэдий үеэс нь хотжих үйл явц хүчтэй болов гэдгийг нь тодорхой болгон тогтоож үечлэн нарийвчилбал бидний энэ эргэлзээнд цэг хатгагдана.
2.    Нийслэлийн өдрийг 2 дугаар сарын 9 гэдэг дээр тогтох саналтай байна. Тулгар төрөө сэргээн байгуулсан Богд хааны нийслэлээ байгуулсан тухай зарлиг бидний гар дээр бэлхнээ байж байна. Хүмүүст ч ойлгомжтой. 1410 –аад онд газрын хөрснөөс арчигдсан их монгол улсын төвлөрсөн нийслэл, тусгаар улсын төрийн голомт улсын нийслэл гэдэг бүрэн утгаараа 1912 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр сэргэн тунхаглагдсан билээ. 


Улсын маань нийслэл улам цэцэглэн хөгжтүгэй.

Add comment

Security code
Refresh